Mastocytoza układowa – choroba hematologiczna przypominająca alergię

Mastocytoza jest rzadką chorobą przebiegającą ze zróżnicowanymi objawami, które często przypominają alergię. Co o niej wiemy?

Mastocytoza jest rzadką chrobrą z pogranicza alergologii, hematologii i dermatologii. (fot. Shutterstock)

Chorzy trafiają do gabinetów alergologa, gdzie najczęściej diagnostyka nie wykazuje odchyleń. Źródłem problemów jest nadmierna proliferacja nieprawidłowych mastocytów. Komórki te jednocześnie są efektorami reakcji alergicznych. Niniejszy artykuł omawia, kiedy i w jaki sposób diagnozować w kierunku mastocytozy.

Mastocytoza – co o niej wiemy?

Mastocytoza układowa (ang. Systemic mastocytosis – SM) jest rzadką chrobrą z pogranicza alergologii, hematologii i dermatologii. Należy do grupy zaburzeń mastocytów, które obejmują szerokie spektrum chorób: od zespołu aktywacji mastocytów, poprzez mastocytozę skórną aż do agresywnych postaci układowych z białaczką mastocytarną. SM powstaje w wyniku powstania aktywującej mutacji genu KIT, która prowadzi do nadmiernej proliferacji, przedłużenia życia i nasilonej aktywacji mastocytów. Cechą charakterystyczną choroby jest nagromadzenie nieprawidłowych komórek tucznych w szpiku kostnym i innych narządach.

Częstość występowania SM szacuje się 0,01%, a w Polsce odnotowano kilkaset chorych.  Obraz kliniczny jest bardzo zróżnicowany. W łagodnych formach mastocytozy dominują objawy wynikające z aktywacji komórek tucznych. Mogą one degranulować spontanicznie, lub w wyniku ekspozycji na rozmaite czynniki, np. zmiany temperatury, ucisk, stres, niektóre leki (szczególnie opioidowe), wysiłek fizyczny, pokarmy (szczególnie zawierające aminy biogenne – sery pleśniowe, czerwone wino). Powoduje to uwolnienie licznych mediatorów, głównie histaminy.

Przeczytaj również: Nowoczesne metody terapeutyczne pęcherzycy zwykłej

Mastocyztoza – objawy

Do typowych objawów należą pokrzywka, świąd, napadowe zaczerwienienie, kołatania serca, hipotensja, bronchospazm, biegunki, bóle brzucha, bóle głowy, zaburzenia nastroju, osteoporoza. Jak widać, ten zestaw objawów jest zbliżony do alergicznych i często nie jest możliwe rozróżnienie nadwrażliwości wnikającej z SM od alergii wyłącznie na podstawie wywiadu. Objawy są tak różnorodne, szczególnie wyrażone u chorych z łagodnym typem SM, że u wielu chorych dotarcie do rozpoznania zajmuje wiele lat.

Chorzy z zaawansowaną, agresywną formą mastocytozy najczęściej prezentują znacznie mniej objawów wynikających z uwolnienia mediatorów, jednak w tej grupie przeważają efekty naciekania narządów: pancytopenia, osteoliza z patologicznymi złamaniami, obrzęki, upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego, hepato- i splenomegalia. Uważa się, iż w wyniku nagromadzenia licznych, kolejnych mutacji w klonie mastocytów mogą one tracić zdolność do uwalniania mediatorów.

Mastocytoza a badania

Badaniem przesiewowym w kierunku SM jest stężenie tryptazy w surowicy. W okresie bezobjawowym nie powinna ona przekraczać 15n/l/ Podstawą rozpoznania jest trepanobiopsja szpiku kostnego. Powinno się ją wykonać u dorosłych ze stężeniem tryptazy >25n/l. W przypadku wyniku w przedziale 15-25ng/l można zakwalifikować pacjenta za pomocą użycia skali REMA. Bierze ona pod uwagę czynniki ryzyka SM: stężenie tryptazy, płeć, obecność zmian skórnych, omdlenia w wywiadzie.

Kryterium większym rozpoznania jest stwierdzenie nagromadzenia mastocytów w trepanobioptacie szpiku kostnego >15 komórek/grupę. Kryteriami mniejszymi są: stężenie trytazy>20n/l w surowicy, stwierdzenie charakterystycznej mutacji KIT, obecność koekspresji CD2/CD25 na mastocytach w szpiku, stwierdzenie 25% nieprawidłowych/niedojrzałych mastocytów w rozmazie krwi szpikowej. Najlepszym materiałem do badania genetycznego jest krew szpikowa. W sytuacji niewykonywania biopsji szpiku (np. u dzieci) dopuszczalna jest krew obwodowa, jednak wiąże się to z potrzebą użycia nowoczesnych wysokoczułych technik, ze względu na niewielkie nagromadzenie materiału w krwi obwodowej.

Mastocytoza – leczenie

Leczenie łagodnych form SM polega przede wszystkim na profilaktyce objawów. Stosuje się tzw. terapię antymediatorową, standardowo leki przeciwhistaminowe przeciw receptorowi HR1 i HR2, które są skuteczne w zapobieganiu objawom z większości narządów. Jeżeli chory odczuwa objawy z przewodu pokarmowego, do leczenia dodaje się inhibitory pompy protonowej. W razie wystąpienia ciężkiej, zagrażającej życiu reakcji anafilaktycznej leczeniem z wyboru jest adrenalina a każdy chory z mastocytozą powinien posiadać przy sobie ampułkostrzykawkę.

Uciążliwe zmiany skórne mogą wymagać zwiększenia dawki leków ant-H1, dołączenia małej dawki doustnych glikokortykosteroidów a w niektórych przypadkach – kwasu acetylosalicylowego. Blokuje on powstawanie prostaglandyn, będących również mediatorami komórek tucznych. W przypadku stwierdzenia osteoporozy obowiązuje standardowe leczenie witaminą D, preparatami wapnia, bisfosfonianami. Przy wystąpieniu zaburzeń psychicznych (dominują tu zaburzenia nastroju) konieczna jest konsultacja psychiatryczna i ewentualnie zastosowanie leków przeciwdepresyjnych. W ostatnich latach pojawiły się pierwsze doniesienia o stosowaniu profilaktycznym omalizumabu (przeciwciała anty-IgE) w SM, jednak to wskazanie wymaga dalszych badań. W kwestii agresywnej mastocytozy chorzy powinni być kierowani do ośrodka hematologicznego celem kwalifikacji do chemioterapii. Leczenie oparte jest przede wszystkim na midostaurynie, kladrybinie, interferonie-α i przeszczepie allogenicznym. U niektórych chorych skuteczny jest imatinib.

Rokowanie w mastocytozie zależy od jej wariantu. Skórna mastocytoza i łagodne podtypy SM rokują dobrze, a oczekiwana długość życia nie różni się od przeciętnej. Agresywna SM zazwyczaj rokuje źle.

Literatura:

  1. Metcalfe DD. Mast cells and mastocytosis. Blood. 2008 Aug 15;112(4):946-56. doi: 10.1182/blood-2007-11-078097. PMID: 18684881; PMCID: PMC2515131.
  2. Horny HP, Sotlar K, Valent P, Hartmann K. Mastocytosis: a disease of the hematopoietic stem cell. Dtsch Arztebl Int. 2008 Oct;105(40):686-92. doi: 10.3238/arztebl.2008.0686. Epub 2008 Oct 3. PMID: 19623287; PMCID: PMC2696962.
  3. Valent P, Akin C, Sperr WR, Escribano L, Arock M, Horny HP, Bennett JM, Metcalfe DD. Aggressive systemic mastocytosis and related mast cell disorders: current treatment options and proposed response criteria. Leuk Res. 2003 Jul;27(7):635-41. doi: 10.1016/s0145-2126(02)00168-6. PMID: 12681363.
  4. Romantowski J, Górska A, Lange M, Nedoszytko B, Gruchała-Niedoszytko M, Niedoszytko M. How to diagnose mast cell activation syndrome: practical considerations. Pol Arch Intern Med. 2020 Apr 30;130(4):317-323. doi: 10.20452/pamw.15212. Epub 2020 Feb 25. PMID: 32096778.
  5. Valent P, Akin C, Metcalfe DD. Mastocytosis: 2016 updated WHO classification and novel emerging treatment concepts. Blood. 2017;129(11):1420-1427. doi:10.1182/blood-2016-09-731893
logo